Badania archeologiczne na cmentarzu wojennym w Nasutowie
NIEINWAZYJNE BADANIA ARCHEOLOGICZNE NA CMENTARZU WOJENNYM W NASUTOWIE, gm. Niemce, pow. lubelski
Lokalizacja na google maps:
W 2024 r. Lubelski Urząd Wojewódzki powierzył Uniwersytetowi Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie wykonanie badań weryfikacyjnych w celu ustalenia granic cmentarza z okresu I wojny światowej, zlokalizowanego na gruntach wsi Nasutów, gm. Niemce (patrz ryc. 1).
Do realizacji zadania Władze uczelni wyznaczyły zespół badaczy z Instytutu Archeologii UMCS. Projektem z ramienia Instytutu kierował dr Rafał Niedźwiadek.
Czynności terenowe i opracowanie wyników badań wykonał oddelegowany zespół pracowników Instytutu w składzie:
Czynności terenowe i opracowanie wyników badań wykonał oddelegowany zespół pracowników Instytutu w składzie:
- dr Marcin Maciejewski,
- dr Rafał Niedźwiadek,
- mgr Jakub Ordutowski.
W badaniach wzięli również udział studenci archeologii z Instytutu Archeologii UMCS..
Po wydaniu pozwolenia przez LWKZ – wykonano prospekcję z wykorzystaniem metod nieinwazyjnych z wykorzystaniem georadaru i magnetometru.
Kilkakrotnie nad obszarem badań przeprowadzono naloty dronem – w celu celem uzyskania dodatkowych danych.
Prace badawcze poprzedzono szczegółową kwerendą historyczną i kartograficzną.
Zebrano i przeanalizowano również cyfrowe dane lidarowe.
Prace badawcze poprzedzono szczegółową kwerendą historyczną i kartograficzną.
Zebrano i przeanalizowano również cyfrowe dane lidarowe.
Znajdująca się w Nasutowie wojenna nekropolia wobec nieznanych granic nie była dotychczas w żaden sposób chroniona konserwatorsko.
Obiekt dotychczas nie został włączony do wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków.
W oparciu o dostępne materiały źródłowe badacze ustalili, że o starciach w okolicach Nasutowa w okresie I wojny światowej – brakuje weryfikowalnych informacji.
Na jednym z internetowych forów eksploratorów podano, że 5 sierpnia 1915 r. od Lublina w kierunku Lubartowa nacierały korpusy IX oraz XIV Czwartej Armii Austrowęgierskiej.
Czoło stawiał im XV korpus rosyjski.
Do końca 15 sierpnia starcia przesunęły się pod Lubartów.
Opisane uderzenie było początkiem ofensywy, która „odepchnęła” cały rosyjski front za Bug – za: www.eksploratorzy.com.pl
Na jednym z internetowych forów eksploratorów podano, że 5 sierpnia 1915 r. od Lublina w kierunku Lubartowa nacierały korpusy IX oraz XIV Czwartej Armii Austrowęgierskiej.
Czoło stawiał im XV korpus rosyjski.
Do końca 15 sierpnia starcia przesunęły się pod Lubartów.
Opisane uderzenie było początkiem ofensywy, która „odepchnęła” cały rosyjski front za Bug – za: www.eksploratorzy.com.pl
Do bitwy pod Jastkowem z udziałem polskich jednostek wojskowych doszło w dniach 31 lipca – 3 sierpnia 1915 roku.
Błędne założenia polskiego dowództwa co do siły Rosjan, poskutkowały krwawymi zmaganiami, stąd poważne straty odnotowała jednostka ppłk. Bolesława Roi.
Ostatecznie, jednak klęskę poniosła armia carska.
Po porażce wojska rosyjskie rozpoczęły odwrót na linię Wieprza, tam planowano zatrzymać ofensywę. Sumując dane o bitwie pod Jastkowem z zaprezentowanymi powyżej, można sądzić, że na gruntach folwarku Nasutów musiała mieć miejsce jakaś większa potyczka, stanowiąca część opisanej wyżej batalii.
Błędne założenia polskiego dowództwa co do siły Rosjan, poskutkowały krwawymi zmaganiami, stąd poważne straty odnotowała jednostka ppłk. Bolesława Roi.
Ostatecznie, jednak klęskę poniosła armia carska.
Po porażce wojska rosyjskie rozpoczęły odwrót na linię Wieprza, tam planowano zatrzymać ofensywę. Sumując dane o bitwie pod Jastkowem z zaprezentowanymi powyżej, można sądzić, że na gruntach folwarku Nasutów musiała mieć miejsce jakaś większa potyczka, stanowiąca część opisanej wyżej batalii.
Przemawia za tym ogólny kontekst wynikający z przebiegu starcia pod Jastkowem, mała odległość obydwu miejscowości oraz zbieżność dat.
W wydanej w 2021 r. książce „Cmentarze wojenne z lat I Wojny Światowej w dawnym województwie lubelskim” jej autor – Marcin Dąbrowski napisał, że na południe od zabudowań dawnego folwarku Nasutów, na południe od drogi Niemce-Garbów, zlokalizowany jest cmentarz.
Pochowano tu około 40. żołnierzy austrowęgierskich oraz prawdopodobnie rosyjskich, poległych dnia 6 sierpnia 1915 roku.
Dodał również, że na nekropoli wyznaczonych zostało 8 mogił zbiorowych i 8 pojedynczych.
Miejsce pochówku było wygrodzone drewnianymi żerdziami, co zostało uwiecznione na załączonej reprodukowanej pocztówce z epoki (patrz ryc. 2).
Miejsce pochówku było wygrodzone drewnianymi żerdziami, co zostało uwiecznione na załączonej reprodukowanej pocztówce z epoki (patrz ryc. 2).
Najważniejszym jednak źródłem historycznym odnoszącym się do badanej nekropolii w Nasutowie jest schemat rozplanowania cmentarza, którego oryginał przechowywany jest w zbiorach Archiwum Państwowego w Lublinie (patrz ryc. 3).
Plan do tej pory nie był publikowany.
Źródło to pozwala odczytać rozkład mogił, jak również „rekonstruować” otoczenie, jednak brak charakterystycznych elementów topograficznych poważnie utrudnia jego „wpasowanie” we współczesny krajobraz.
Pomocna w lokalizowaniu analizowanego cmentarza jest polska mapa wojskowa wydana w 1936 r. (patrz ryc. 4) nakładem Wojskowego Instytutu Geograficznego.
Pomocna w lokalizowaniu analizowanego cmentarza jest polska mapa wojskowa wydana w 1936 r. (patrz ryc. 4) nakładem Wojskowego Instytutu Geograficznego.
W źródle tym nekropolia została wyrysowana stycznie do południowej granicy drogi „biegnącej” przez Nasutów.
Ten szczegół pozostaje w zgodzie ze starszym planem sytuacyjnym z 1930 roku.
Ciekawym uzupełnieniem, które pozwala lepiej zrekonstruować dzieje nasutowskiego cmentarza są też relacje świadków spisane i przechowywane w archiwum Ośrodka Brama Grodzka Teatr NN.
Jeden z informatorów zeznał, że w 1939 roku w Nasutowie toczyły się zacięte walki i „(…) w czasie jednej z potyczek zginęło wielu żołnierzy niemieckich i polskich.
36 żołnierzy pochowano na ziemi należącej do pewnego zamożnego człowieka.
Miejsce pochówku zostało ogrodzone, ale po zakończeniu wojny przyszła reforma rolna i ta ziemia została rozparcelowana.
Miejsce, gdzie pochowani byli żołnierze przydzielone zostało pewnemu panu. Bardzo mu to przeszkadzało, bo mogiła znajdowała się na środku jego pola, więc powoli zaczął ją rozbierać – najpierw jedną sztachetę, potem drugą, dziesiątą, później słupki, aż w końcu zaorał cmentarz wojenny” (Historia Mówiona).
Powstanie cmentarza jest dobrze udokumentowane przez przekazy źródłowe.
W zasobie tym można odnaleźć także informacje o jego losach w okresie między obiema ostatnimi wojnami.
Znacznie gorzej – przez same źródła, przekazy i opracowania – przedstawiają się jego losy po zakończeniu II wojny światowej.
Do tematu cmentarza wojennego w Nasutowie powróciła studentka Wydziału Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie – Pani Aleksandra Dziewiczkiewicz pod kierunkiem Pani dr Magdaleny Żurek.
W opracowanej w 2021 r. pracy magisterskiej ustaliła, że miejsce pochówku poległych żołnierzy – cyt. „
(…) Po wojnie zostało powtórnie zniszczone, a w latach 60. całkowicie zaorane przez miejscowego rolnika. Mogiły prawdopodobnie nie zostały ekshumowane (…)” Aktualnie, jednym śladem obecności mogił żołnierskich jest częściowo zniszczony pomnik ku pamięci żołnierza(-y) Armii Czerwonej, stojący przy skraju pasa drogi wojewódzkiej nr 828 na terenie dwóch działek rolnych (fot. 1). Zatarciu, powoli, ulega także sam fakt istnienia starszego grobu wojennego.
Jak wspomniano na wstępie badacze zdecydowali się na wykorzystanie kilku archeologicznych metod geofizycznych.
Zastosowano pomiary magnetometryczne oraz georadarowe (elektromagnetyczne).
Efektem poszukiwań było zidentyfikowanie śladów kilku jam grobowych. Granice wykopów jam (o regularnych kształtach zbliżonych do prostokąta) widoczne są w postaci anomalii geofizycznych (patrz ryc. 5, 6 ).
Ujawniony w wyniku pomiarów zarys komór grobowych koresponduje z dawnymi planami cmentarza. Zaskakującym jest odkrycie podczas badań szeregu anomalii, przytykających do wschodniej strony uchwyconych w pomiarach pozostałości jam grobowych.
Według badaczy wzajemne położenie obiektów sugeruje, że nie należą one do tego samego kontekstu archeologicznego.
Przeprowadzone rozpoznanie geofizyczne nie pozwala jednak na ustalenie zależności chronologicznej dawnego cmentarza i ujawnionych po jego wschodniej stronie anomalii.
Ich funkcja nie została dotychczas ustalona.
W przekazanej do WUOZ w Lublinie dokumentacji autorzy badań w części podsumowującej umieścili następujący zapis
„Wobec osiągniętych rezultatów, postuluje się, aby północą część parceli (…) wyłączyć z użytkowania rolniczego i budowlanego. Obszar na całej szerokości tej działki i głębokości do 20 metrów liczonych od północnej krawędzi, zamienić na miejsce pamięci, a także wpisać do rejestru zabytków. Zasadnym byłoby także postawienie stosownej tablicy informacyjnej”. Pogląd ten jest zbieżny z opinią LWKZ.
Post opracowano (m.in. z wiernym użyciem cytatów lub fragmentów zapisu) na podstawie dokumentacji przekazanej do archiwum w WUOZ w Lublinie pt. ”Nasutów, dz. 1256/6, 1256/7, 1256/9, 1256/10, 1257/7, 1257/8, 1257/9, gm. Niemce, pow. Lublin.
Dokumentacja nieinwazyjnych badań archeologicznych w celu weryfikacji granic cmentarza z I Wojny Światowej” UMCS, Lublin 2024, oprac.:
Dokumentacja nieinwazyjnych badań archeologicznych w celu weryfikacji granic cmentarza z I Wojny Światowej” UMCS, Lublin 2024, oprac.:
- Rafał Niedźwiadek,
- Marcin Maciejewski,
- Jakub Ordutowski.
Osoby zainteresowane tematem zapraszamy do zapoznania się z publikacją w czytelni WUOZ w Lublinie.