Stoczek – niewielka wieś, wielka historia

Stoczek leży w zachodniej części gminy Niemce, w krajobrazie dawnych gospodarstw, dróg prowadzących ku Nasutowowi i Krasieninowi oraz terenów historycznie związanych z dobrami kozłowieckimi. To jedna z tych miejscowości, których dzieje łatwo przeoczyć, jeśli patrzy się wyłącznie na wielkie wydarzenia i znane zabytki.

Najstarsza znana wzmianka o Stoczku pochodzi z 1529 roku. W źródłach zapisano wówczas nazwę Sthoczek. Potwierdza ją zarówno opracowanie Urzędu Gminy Niemce, jak i naukowy słownik Nazwy miejscowe Polski przygotowany w Instytucie Języka Polskiego PAN. Odnotowanie miejscowości w dokumencie nie oznacza oczywiście, że właśnie w tym roku powstała: osada mogła istnieć wcześniej.

Nazwa jest najprawdopodobniej topograficzna. Dawne słowa stok i stoczek wiązano między innymi z wodą, strumieniem lub ukształtowaniem terenu. Bez odrębnych badań nie sposób rozstrzygnąć, który konkretnie element krajobrazu dał nazwę tej wsi.

Podstawa: Gmina Niemce; IJP PAN, Nazwy miejscowe Polski, t. XVI, s. 34 (hasło „Stoczek”, nr 3).

W XVI wieku Stoczek był wsią szlachecką należącą do historycznej parafii w Dysie. W 1529 roku odnotowano zobowiązania wobec instytucji kościelnych: dziesięcinę w wysokości 19 groszy na rzecz biskupa oraz świadczenia zbożowe, zwane mesznym, na rzecz plebana w Dysie.

W rejestrze poborowym z 1531 roku Stoczek wymieniono razem z Dąbrówką i Nasutowem. Łączny pobór dla tych trzech wsi wykazano od 12 łanów i jednego młyna. Zapis dotyczy całej wskazanej grupy miejscowości; nie można na jego podstawie twierdzić, że młyn stał właśnie w Stoczku.

Takie źródła nie opowiadają jeszcze o życiu pojedynczych rodzin, ale pozwalają odtworzyć szkielet historii: do kogo należała wieś, z jaką parafią była związana i jak wyglądały dawne powinności.

Przez długi czas Stoczek składał się z zabudowy wiejskiej oraz odrębnego gospodarstwa folwarcznego. Życie rolników prowadzących własne gospodarstwa splatało się z pracą ludzi zatrudnionych w majątku. Historia wsi nie ogranicza się więc do jednej grupy mieszkańców.

Około 1870 roku wieś nadal liczyła 26 domów, a do jej mieszkańców należało 706 mórg gruntów. Oddzielny folwark obejmował wtedy około 567 mórg. W jego zabudowie naliczono trzy budynki murowane i dziewiętnaście drewnianych.

Spis z 1905 roku pokazuje inny obraz. We wsi wykazano 42 budynki i 434 mieszkańców, w tym 422 osoby wyznania rzymskokatolickiego i 12 osób wyznania mojżeszowego. Folwark hrabiego Zamoyskiego ujęto oddzielnie: 37 mieszkańców, wśród nich katolików, luteranów i Żydów. To ślad różnorodności społecznej i wyznaniowej na terenie miejscowości na początku XX wieku.

Wiejskie życie odmierzano porami roku. Uprawa roli, opieka nad zwierzętami, naprawy zabudowań i przygotowywanie zapasów były podstawą egzystencji wielu rodzin. Obok nich funkcjonował folwark, którego prace wymagały organizacji, siły roboczej i infrastruktury gospodarczej.

Nie zachowały się jeszcze w wykorzystanych materiałach szczegółowe opisy targów, zwyczajów czy pojedynczych rodzin Stoczka. Warto odróżnić ten ogólny obraz życia wiejskiego od potwierdzonych danych miejscowych: liczby gospodarstw, zabudowy oraz zmian własnościowych.

Około 1928 roku zapisano we wsi 37 samodzielnych gospodarstw obejmujących razem 832 morgi ziemi. Liczba ta dobrze pokazuje, że obok wielkiego majątku funkcjonowały także mniejsze gospodarstwa rolnicze.

Wiatrak i drewniane domy

Urząd Gminy Niemce odnotowuje, że na terenie Stoczka istniał dawniej drewniany wiatrak z przełomu XIX i XX wieku. W dostępnych opracowaniach brak jednak wystarczających danych, by ustalić dokładną datę jego budowy, właściciela czy moment rozbiórki. Jest to świetny temat do dalszych poszukiwań w rodzinnych albumach.

Tradycyjna zabudowa skupiała się wzdłuż lokalnej drogi, równoległej do głównego szlaku Krasienin–Nasutów. Dawne domy wznoszono z drewna w konstrukcji wieńcowej, niektóre budynki gospodarcze kryto strzechą. Pojedyncze ślady takiej architektury zachowały się w krajobrazie wsi.

Niemiecka okupacja brutalnie przerwała działalność biskupa. 17 listopada 1939 roku został aresztowany w Lublinie w ramach akcji wymierzonej w polską inteligencję, znanej jako Sonderaktion Lublin. Po pobycie w więzieniu na Zamku Lubelskim trafił do niemieckiego obozu koncentracyjnego Sachsenhausen.

Przez wiele lat przetrzymywano go w odosobnieniu, w części więziennej obozu zwanej Zellenbau. Jego los był przez długi czas znany tylko fragmentarycznie. Tradycyjnie przyjmowano, że zginął w Sachsenhausen na początku 1945 roku.

Nowe ustalenia historyków z 2024 roku

Historyk Jarosław Roman Marczewski przeanalizował dokument odnaleziony w niemieckich archiwach: świadectwo współwięźnia Hansa Appela. Według tej relacji 21 kwietnia 1945 roku biskup Goral miał zostać przewieziony z Sachsenhausen do Ravensbrück.

Na tej podstawie badacz wysunął hipotezę, że biskup został zamordowany w Ravensbrück między 21 a 29 kwietnia 1945 roku. Nie jest to ustalenie rozstrzygające wszystkie wątpliwości: szczegółowe okoliczności śmierci pozostają nieznane. Właśnie dlatego tę informację należy przedstawiać jako hipotezę opartą na nowym źródle, a nie jako bezspornie ustalony przebieg wydarzeń.

W 1999 roku papież Jan Paweł II beatyfikował Władysława Gorala w gronie 108 męczenników II wojny światowej. Pamięć o biskupie przetrwała także w lubelskich wspólnotach parafialnych, w tym w parafii pod jego wezwaniem.

Więcej: J. R. Marczewski, „Sachsenhausen czy Ravensbrück?”, Przegląd Nauk Historycznych 1/2024.

To mniej znany, a niezwykle ważny rozdział miejscowej historii. Według Urzędu Gminy Niemce w 1937 roku, w następstwie parcelacji gruntów należących do dóbr Zamoyskich, od Stoczka wyodrębniła się nowa osada, nazwana Stoczek-Kolonia.

Część ziemi nabyli dotychczasowi pracownicy majątku, a część nowi osadnicy. Zabudowa rozwijała się w dwóch liniach – północnej i południowej. W północnej części miejscowości zachowała się historyczna aleja lipowa, świadcząca o dawnym zagospodarowaniu tej przestrzeni.

Stoczek i Stoczek-Kolonia są dziś odrębnymi miejscowościami. Ich dzieje mają jednak wspólne korzenie: folwark, parcelację i historie rodzin, które otrzymały lub kupiły ziemię. To właśnie takie decyzje własnościowe potrafiły zmieniać wygląd wsi na następne pokolenia.

Zobacz: Urząd Gminy Niemce – historia Stoczka-Kolonii.

Historia Stoczka to nie tylko zapis dawnych dat i powierzchni majątków. To przede wszystkim dzieje mieszkańców, których codzienne decyzje, praca oraz pamięć łączyły przez pokolenia tę część Lubelszczyzny. Z niewielkiej wsi wyszedł człowiek, którego los poznawała później cała Polska. Jednocześnie zwykłe gospodarstwa, drogi i rodzinne opowieści pozostają równie ważną częścią lokalnego dziedzictwa.

Więcej zdjęć współczesnego Stoczka: galeria na stronie Urzędu Gminy Niemce.