Pryszczowa Góra – od kolonii do współczesnej wsi
Skąd pochodzi nazwa Pryszczowa Góra?
Nazwa miejscowości jest niewątpliwie jedną z bardziej charakterystycznych w tej części Lubelszczyzny.
Człon „Góra” może kojarzyć się z ukształtowaniem terenu, jednak pochodzenie całej nazwy nie zostało jednoznacznie wyjaśnione w dostępnych nam źródłach historycznych.
Czy określenie „Pryszczowa” pochodziło od nazwiska dawnego mieszkańca, lokalnego przezwiska, czy jeszcze starszej nazwy terenowej? Tego na razie nie wiemy.
Wiemy natomiast, że nazwa występowała już w dziewiętnastowiecznych dokumentach dotyczących gruntów dawnego majątku Krasienin.
Być może odpowiedź na zagadkę nazwy kryje się w dawnych aktach własności ziemi, dokumentach geodezyjnych albo pamięci najstarszych rodzin związanych z miejscowością.
Jak powstała Pryszczowa Góra?
Historia miejscowości jest ściśle związana z dobrami Krasienin, należącymi w XIX wieku do rozległego kompleksu majątkowego.
W drugiej połowie XIX wieku ziemie tego majątku były dzielone i sprzedawane mniejszym właścicielom. „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego” wymienia parcelacje przeprowadzone w latach 1869, 1870, 1871 i 1873.
W ich wyniku ukształtowały się liczne kolonie i gospodarstwa, wśród nich Pryszczowa Góra, Osówka, Kawka i Majdan Krasieniński.
W historycznym zestawieniu dotyczącym podziału majątku Krasienin dla kolonii Pryszczowa Góra wymieniono 55 osad obejmujących łącznie 874 morgi ziemi.
Tak powstawał nowy krajobraz własnościowy. Zamiast jednego dużego majątku pojawiały się mniejsze gospodarstwa, z własnymi domami, polami i zabudowaniami gospodarczymi.
Nie oznacza to jednak, że wcześniej tereny te były zupełnie niezamieszkane. Dokumenty potwierdzają przede wszystkim ukształtowanie się kolonii jako odrębnej jednostki osadniczej.
Rok 1884 – niezwykły dokument sprzed ponad 140 lat
Jednym z najciekawszych świadectw historii Pryszczowej Góry jest zachowany w Archiwum Państwowym w Lublinie plan kolonii z 1884 roku.
Dokument opisany został jako plan kolonii Pryszczowa Góra utworzonej z ziem majątku Krasienin.
To szczególnie cenna pamiątka: pozwala zajrzeć do czasów, kiedy kształtowała się struktura gruntów i gospodarstw miejscowości.
W archiwum udostępniono pięć skanów tego historycznego materiału.
Zobacz oryginalny plan Pryszczowej Góry z 1884 roku w Archiwum Państwowym →
To nie współczesna rekonstrukcja, lecz autentyczny materiał archiwalny. Warto porównać go z dzisiejszą mapą miejscowości.
Pryszczowa Góra w 1886 roku
Zaledwie dwa lata po sporządzeniu wspomnianego planu, w 1886 roku, w kolonii odnotowano 27 osad oraz 249 mieszkańców.
Ówczesna Pryszczowa Góra należała administracyjnie do gminy Samoklęski w powiecie lubartowskim, a jej mieszkańcy byli związani z parafią Krasienin.
To istotna informacja, ponieważ obecnie miejscowość należy do gminy Niemce i powiatu lubelskiego.
Dawne granice administracyjne nie pokrywały się więc z dzisiejszymi. Szukając informacji o przodkach, należy sprawdzać także dokumenty dotyczące Samoklęsk, Krasienina oraz powiatu lubartowskiego.
Rok 1905 – niewielka społeczność wielu wyznań
Na początku XX wieku Pryszczowa Góra była już ukształtowaną społecznością wiejską.
Według zestawienia historycznego Gminy Niemce, w 1905 roku znajdowało się tutaj 20 domów, w których mieszkało 265 osób.
Szczególnie interesujący jest zapis dotyczący wyznania mieszkańców. Oprócz ludności rzymskokatolickiej odnotowano 22 luteranów i jedną osobę prawosławną.
Ten krótki zapis pokazuje, że miejscowość miała bardziej zróżnicowaną społeczność, niż moglibyśmy dziś przypuszczać.
Nie wiemy jeszcze, kim byli wszyscy ci mieszkańcy, skąd przybyły ich rodziny ani jakie nazwiska nosili. Ich losy można jednak próbować odtwarzać poprzez księgi metrykalne i dokumenty administracyjne.
Drewniane domy – świadkowie dawnego życia
Jednym z charakterystycznych elementów dawnej zabudowy Pryszczowej Góry były drewniane domy mieszkalne.
Gminne opracowanie historyczne opisuje zachowaną tradycyjną zabudowę pochodzącą z okresu międzywojennego. Wymienia między innymi szerokofrontowe chałupy o jedno- lub dwutraktowym układzie pomieszczeń.
Większość takich budynków miała dachy dwuspadowe, a ściany części domów były szalowane deskami. Niekiedy pojawiały się dekoracyjne listwy snycerskie.
Typowe gospodarstwo wiejskie tworzyły nie tylko domy, ale również budynki gospodarcze, podwórza, ogrody i otaczające je pola.
Właśnie podobne, pozornie zwyczajne elementy architektury bywają dziś najcenniejszymi świadkami przeszłości.
Stara drewniana chałupa może opowiadać o historii mieszkańców równie wiele jak okazały zabytek.
Pryszczowa Góra i jej przyrodnicza tajemnica
Historia miejscowości to nie tylko dokumenty i losy mieszkańców. Ciekawa jest również budowa geologiczna jej okolicy.
W publikacji poświęconej badaniom geomorfologicznym Polski z 1998 roku wymieniono opracowanie Jerzego Nowaka dotyczące pagóra kemowego w Pryszczowej Górze.
Pagóry kemowe to formy terenu związane z działalnością dawnych lodowców i wód pochodzących z ich topnienia. Powstawały z osadów, przede wszystkim piasków i żwirów.
Okolice Pryszczowej Góry były więc interesujące dla badaczy nie tylko jako teren osadnictwa, ale także jako miejsce pozwalające analizować odległą historię krajobrazu.
To fascynująca perspektywa: zanim pojawiły się pierwsze gospodarstwa, tutejszą rzeźbę terenu kształtowały procesy geologiczne zachodzące przez tysiące lat.
Gdzie szukać śladów dawnych mieszkańców?
Jednym z najcenniejszych źródeł dla osób zainteresowanych własnymi korzeniami są księgi metrykalne.
W Archiwum Państwowym w Lublinie znajduje się zespół akt stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej w Krasieninie, obejmujący dokumentację z lat 1810–1923.
W opisie archiwalnym Pryszczowa Góra została wymieniona wśród miejscowości związanych z tą parafią.
Akta mogą pomóc w odszukiwaniu informacji o dawnych rodzinach, narodzinach, małżeństwach i zgonach. Należy jednak pamiętać, że nie obejmują automatycznie wszystkich mieszkańców innych wyznań.
Przejrzyj archiwalne księgi parafii Krasienin →
Od XIX-wiecznej kolonii do współczesnej wsi
Przez kolejne pokolenia zmieniały się warunki życia mieszkańców. Dawne drogi gruntowe, drewniane gospodarstwa i tradycyjny charakter osadnictwa stopniowo ustępowały nowym rozwiązaniom.
Pryszczowa Góra przetrwała przemiany administracyjne i gospodarcze XX wieku, zachowując swoją charakterystyczną nazwę.
Współcześnie należy do gminy Niemce, powiatu lubelskiego i województwa lubelskiego.
Według Narodowego Spisu Powszechnego z 2021 roku mieszkało tu 210 osób.
Dzisiejsza Pryszczowa Góra jest niewielką wsią, lecz za jej współczesnym krajobrazem kryją się dzieje wielu pokoleń gospodarzy i ich rodzin.
Ciekawostki, o których warto pamiętać
- Dawniej kolonia: Pryszczowa Góra powstała w związku z podziałem ziem majątku Krasienin.
- Inna administracja: w XIX wieku miejscowość należała do gminy Samoklęski i powiatu lubartowskiego.
- Plan z 1884 roku: w Archiwum Państwowym w Lublinie zachował się oryginalny dokument kartograficzny dotyczący kolonii.
- Różne wyznania: w 1905 roku mieszkali tu także luteranie i osoba prawosławna.
- Tradycyjna architektura: historyczny opis gminny wymienia międzywojenne drewniane chałupy szerokofrontowe.
- Geologia: okolica stała się przedmiotem naukowego opracowania dotyczącego pagóra kemowego.
Historia, którą warto ocalić
Najcenniejsze wspomnienia o Pryszczowej Górze mogą nadal znajdować się w rodzinnych albumach, starych dokumentach i opowieściach przekazywanych przez mieszkańców.
Może ktoś posiada fotografie dawnego domu, gospodarstwa albo drogi sprzed kilkudziesięciu lat? Może w którejś rodzinie zachowały się dokumenty po dawnych właścicielach ziemi?
Każdy taki ślad pomaga odbudować fragment historii miejscowości.
Pryszczowa Góra przypomina, że wielka historia składa się również z dziejów niewielkich miejscowości i zwyczajnych ludzi.
Podziel się wspomnieniami
Jeżeli znasz historię Pryszczowej Góry, pamiętasz dawnych mieszkańców albo posiadasz archiwalne zdjęcia – zachęcamy do podzielenia się informacjami w komentarzach.
Być może wspólnie uda się wyjaśnić pochodzenie niezwykłej nazwy miejscowości i odkryć kolejne zapomniane fakty.
Źródła i materiały historyczne
- Gmina Niemce – Pryszczowa Góra: historia i architektura.
- „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, tom IV, s. 614 oraz tom IX, s. 119.
- Archiwum Państwowe w Lublinie – plan kolonii Pryszczowa Góra z 1884 r., sygn. 35/636/0/-/1220.
- Archiwum Państwowe w Lublinie – Akta stanu cywilnego parafii Krasienin, zespół 35/1847/0.
- Jerzy Nowak, „Pagór kemowy strefy marginalnej zlodowacenia Odry. Stanowisko – Pryszczowa Góra”, w: „Główne kierunki badań geomorfologicznych w Polsce”, Lublin 1998.
- GUS, Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2021 – dane dla miejscowości Pryszczowa Góra.
TELE TECHNIKA – cykl „Historie naszych miejscowości”. Odkrywamy i dokumentujemy lokalną historię gminy Niemce i Lubelszczyzny.