Pólko – historia
NASZA GMINA · HISTORIE NASZYCH MIEJSCOWOŚCI
Ocalić od zapomnienia
Pólko – folwark, aleje lipowe i lotnicze wspomnienia
Historia Pólka jest zapisana w dawnych zestawieniach majątkowych, w przebiegu alei łączących folwarki i we wspomnieniach o lotnisku Dys–Pólko.
Ta niewielka miejscowość gminy Niemce łączy dzieje pracy na roli, przemian własności ziemi oraz wydarzeń, które na krótko wprowadziły w rolniczy krajobraz wojskowe samoloty.
01 · Miejsce
Między Dysem a Nasutowem
Pólko leży w gminie Niemce, w powiecie lubelskim.
Jego dzieje wiążą się szczególnie z pobliskimi Dysem, Nasutowem i Stoczkiem.
Związki te miały konkretny wymiar: wspólnego właściciela dóbr, gospodarczych powiązań folwarków, dróg dojazdowych i przynależności parafialnej.
We współczesnych zestawieniach miejscowość występuje jako kolonia Pólko, z identyfikatorem SIMC 0387714.
W starszych dokumentach odnajdziemy przede wszystkim folwark.
Zmiana tych określeń pomaga dostrzec, jak odmienny od dzisiejszego był dawny sposób organizacji osadnictwa i własności ziemi.
Źródła: zestawienie danych GUS dla Pólka; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, tom VIII, hasło „Pólko”, pozycja 7.
02 · Najstarsze ślady
Ślady starsze od folwarku
Historia obecności ludzi na tym terenie jest starsza niż zachowane opisy majątku ziemskiego.
W serwisie Narodowego Instytutu Dziedzictwa znajduje się stanowisko archeologiczne w Pólku określone jako „osada, st. 2”, z chronologią przypisaną do epoki kamienia.
To świadectwo dawnego osadnictwa w obrębie dzisiejszej miejscowości.
Nie wyznacza jednak daty powstania Pólka pod obecną nazwą ani nie potwierdza ciągłości zamieszkania od pradziejów po czasy folwarku. Archeologia i dokumenty pisane pokazują tutaj różne warstwy przeszłości.
Źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa, Pólko – „osada, st. 2”.
03 · Dobra ziemskie
W dobrach Zamoyskich z Kozłówki
Wyraźny obraz XIX-wiecznego Pólka przynosi Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. W haśle poświęconym Kozłówce wymieniono je wśród folwarków należących do dóbr Konstantego hrabiego Zamoyskiego.
Obok pojawiają się między innymi Nasutów, Stoczek i Dys.
Osobne hasło „Pólko” w tomie VIII potwierdza tę przynależność: opisuje folwark w powiecie lubartowskim, gminie Niemce i parafii zapisanej dawną formą „Dyss”, wchodzący w skład dóbr Kozłówka.
Dzięki temu możemy odróżnić nasze Pólko od innych miejscowości o tej samej nazwie.
W zestawieniu dóbr kozłowieckich folwark Pólko miał 502 morgi.
Największą część stanowiły grunty orne i ogrody.
Odnotowano także powierzchnię wód, place i nieużytki oraz zabudowania murowane i drewniane.
| Kategoria | Wartość podana w źródle |
|---|---|
| Grunty orne i ogrody | 475 mórg |
| Wody | 5 mórg |
| Nieużytki i place | 22 morgi |
| Łączna powierzchnia | 502 morgi |
| Budynki murowane | 4 |
| Budynki drewniane | 10 |
Te liczby opisują gospodarstwo folwarczne, jego ziemię i zabudowę.
Nie są powierzchnią dzisiejszej miejscowości.
Pozwalają za to zobaczyć Pólko jako część większej organizacji gospodarczej, w której sąsiednie folwarki łączyły własność i drogi.
Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, tom IV, hasło „Kozłówka”; tom VIII, hasło „Pólko”.
04 · Krajobraz kulturowy
Aleje lipowe – drogi dawnego majątku
Jednym z najbardziej czytelnych śladów dawnych powiązań są aleje łączące folwarki.
W urzędowym wykazie zabytków z 2025 roku, przy zespole dworsko-parkowym w Nasutowie, wymieniono dwie aleje związane z ordynacją kozłowiecką:
- Nasutów–Pólko–Dys – o długości około 5 kilometrów;
- Stoczek–Pólko – o długości około 3,5 kilometra.
Wykaz ujmuje je pod numerem rejestru A/746.
Pólko zajmuje więc ważne miejsce w tym historycznym układzie komunikacyjnym.
Drogi obsługujące dawną gospodarkę są dziś również elementem dziedzictwa krajobrazowego okolicy.
Spacer taką trasą pozwala spojrzeć na przeszłość szerzej niż przez pryzmat pojedynczego budynku.
Aleja łączy miejsca: prowadzi od jednego folwarku do drugiego, porządkuje krajobraz i przypomina, że codzienna praca wymagała stałych połączeń między gospodarstwami.
05 · Mieszkańcy i ziemia
Folwark w spisie i na planach parcelacyjnych
W zestawieniu opartym na spisie z 1921 roku Pólko występuje jako folwark liczący 145 mieszkańców, należący do gminy Niemce w powiecie lubartowskim.
To kolejny dokument potwierdzający ówczesny charakter miejscowości.
W archiwalnym katalogu znajdziemy także Plan gruntów rozparcelowanej części ordynacji Dobra Kozłówka część folwarku Pólko w gminie Niemce, oznaczony sygnaturą 35/645/0/2/0544.
Sam opis planu jest śladem podziałów ziemi należącej wcześniej do większego majątku.
Przy tej jednostce katalog podaje brak daty.
Nie przypisujemy więc parcelacji konkretnego roku na podstawie samego tytułu.
Plan pozostaje jednak ważnym punktem wyjścia do dalszego badania granic gospodarstw i przemian dawnego folwarku.
Źródła: AGoFF, zestawienie miejscowości gminy Niemce na podstawie spisu z 1921 roku; Szukaj w Archiwach, katalog planów, jednostka 35/645/0/2/0544.
06 · Pierwsza połowa XX wieku
Od strajków do doświadczeń okupacji
Gminna publikacja Ocalić od zapomnienia wymienia Pólko wśród majątków objętych strajkami robotników i chłopów w 1905 roku.
Przypomina to, że historia folwarku obejmowała również warunki pracy i społeczne napięcia.
Ta sama kronika odnotowuje kwaterowanie niemieckich żołnierzy w folwarku podczas okupacji.
Pod datą 14 lipca 1944 roku opisuje rekwizycję koni, inwentarza i owsa przez oddział Batalionów Chłopskich dowodzony przez Jana Widyńskiego „Kurka”, z przeznaczeniem dla oddziałów w Lasach Kozłowieckich.
Źródło: Ocalić od zapomnienia, Niemce 2018, s. 19, 76 i 100.
07 · Lotnicza karta historii
Kiedy nad polami pojawiły się wojskowe samoloty
Osobny rozdział stanowi lotnisko polowe Dys–Pólko.
Według opracowania Zbigniewa Bernata w gminnej publikacji powstało w 1938 roku.
Autor wiąże je z polskim lotnictwem we wrześniu 1939 roku, późniejszym użytkowaniem niemieckim oraz wydarzeniami lata 1944 roku.
W sierpniu 1944 roku lotnisko znalazło się na szlaku przebazowania polskich jednostek lotniczych formowanych na Wschodzie, w tym 1. Pułku Lotnictwa Myśliwskiego „Warszawa”.
Pobyt tej jednostki w Dysie opisuje również opracowanie historii pułku w serwisie Historia Lotnictwa Polskiego.
Lotnisko nadało okolicy znaczenie wykraczające poza jej rolniczą codzienność.
Nazwa Dys–Pólko zachowuje przy tym pamięć o związku lotniczych wydarzeń z obydwiema miejscowościami.
Źródła: Zbigniew Bernat, „Lotnisko w Dysie”, w: Ocalić od zapomnienia, s. 193; Historia Lotnictwa Polskiego – dzieje 1. Pułku Lotnictwa Myśliwskiego „Warszawa”.
08 · Pamięć i współczesność
Historia zachowana także w opowieściach
W archiwum Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” znajduje się fragment relacji Józefa Marczaka zatytułowany Lotnisko w Pólku, zarejestrowany 3 lutego 2021 roku.
Katalog łączy go z Pólkiem i okresem drugiej wojny światowej.
Obok dokumentacji majątkowej i opracowań wojskowych istnieje więc także zapis pamięci świadka.
Współczesne Pólko liczyło według Narodowego Spisu Powszechnego z 2021 roku 462 mieszkańców.
Dzisiejsze dane opisują kolonię Pólko; starszy spis dotyczył folwarku.
Oba zapisy należą do historii miejscowości, ale nie tworzą prostego porównania bez uwzględnienia dawnych granic i organizacji osadnictwa.
Najbardziej rozpoznawalne wątki tej opowieści prowadzą do ziemi i dróg: do pracy w folwarku, połączeń między majątkami i przestrzeni wykorzystanej przez lotnictwo.
Uzupełnieniem mogą być rodzinne wspomnienia, dawne nazwy pól, fotografie gospodarstw oraz dokumenty przechowane w domach mieszkańców.
Źródła: Brama Grodzka – Teatr NN, opis katalogowy relacji „Lotnisko w Pólku”; zestawienie danych GUS, NSP 2021.
09 · Źródła i rodzinne archiwum
Pomóż uzupełnić historię Pólka
Odsyłacze przy poszczególnych częściach tekstu prowadzą do wykorzystanych źródeł i opisów katalogowych. XIX-wieczne dane o ziemi dotyczą folwarku, a zapis archeologiczny – starszego osadnictwa na tym terenie. Relacje o strajkach, okupacji i początkach lotniska przedstawiamy z przypisaniem do ich opracowań.
Masz stare zdjęcie, dokument lub wspomnienie z Pólka?
Szukamy fotografii dawnych zabudowań i alei, dokumentów związanych z gospodarstwami, informacji o rodzinach pracujących w folwarku oraz wspomnień o lotnisku Dys–Pólko.
Takie materiały mogą pomóc rozpoznać miejsca, dopisać nazwiska do fotografii i odtworzyć codzienne życie mieszkańców. Zakres publikacji, opis źródła i podpis autora uzgodnimy z osobą, która przekaże materiały.
Podziel się historią Pólka