Osówka – historia
NASZA GMINA · HISTORIE NASZYCH MIEJSCOWOŚCI
Ocalić od zapomnienia
Osówka – pradawne ślady i dzieje kolonii nad Mininą
Dzieje Osówki mają kilka warstw: znaleziska archeologiczne z okresu wpływów rzymskich, XIX-wieczne podziały dóbr Krasienin oraz pamięć o mieszkańcach, których losy odmieniła wojna. Każda z nich prowadzi do innych źródeł – od zapinek i dawnych zestawień gruntów po rodzinne wspomnienia.
01 · Miejsce
Wieś nad Mininą
Osówka leży w gminie Niemce, po północnej stronie drogi łączącej Krasienin z Garbowem. Gminny opis miejscowości umieszcza jej najstarszą część wzdłuż drogi biegnącej nad północnym brzegiem Mininy, z zagrodami przeważnie po północnej stronie drogi.
Rzeka, pola i wiejska droga tworzą tło tej historii. Związki Osówki z Krasieninem odnajdujemy zarówno w dawnych opisach majątkowych, jak i w dokumentach parafialnych.
Źródła: Gmina Niemce – Osówka; Archiwum Państwowe w Lublinie – akta parafii w Krasieninie.
02 · Najstarsze ślady
Trzy zapinki i ślad dawnego cmentarzyska
Osówka pojawia się w literaturze archeologicznej jako miejsce odkrycia grobu popielnicowego kultury przeworskiej. W 2008 roku do Instytutu Archeologii UMCS przekazano trzy pochodzące stąd zapinki ze stopów miedzi. Opracowała je Aneta Kuzioła w „Wiadomościach Archeologicznych” z 2020 roku.
Badaczka rozpoznała zapinkę kapturkową, trójgrzebykową i prowincjonalnorzymską kolankowatą. Znaleziska potwierdzają użytkowanie cmentarzyska w okresie wpływów rzymskich, choć jego przynależność kulturowa w późniejszej fazie pozostaje trudna do jednoznacznego określenia.
Te zabytki pokazują znacznie starszą warstwę obecności człowieka na tym terenie. Nie wyznaczają daty powstania Osówki pod dzisiejszą nazwą.
Źródło: Aneta Kuzioła, „Nowe materiały z okresu wpływów rzymskich z Osówki, pow. lubelski”, „Wiadomości Archeologiczne” LXXI, 2020, s. 384–388.
03 · Grunty i gospodarstwa
Od dóbr Krasienin do odrębnej kolonii
Historia kolonii wiąże się z dobrami Krasienin. Ich podział opisano w IV tomie Słownika geograficznego Królestwa Polskiego, wydanym w 1883 roku. Autor hasła wymienił parcelacje z lat 1869, 1870, 1871 i 1873, po których w zestawieniach pojawiły się poszczególne kolonie i folwarki.
Wśród nich figuruje kolonia Ossówka: 32 osady i 860 mórg gruntu. Określenie „osady” odnosi się tutaj do gospodarstw, a nie do liczby odrębnych wsi. Zapis pozwala zobaczyć Osówkę jako część większej przemiany: ziemię dawnego majątku dzielono pomiędzy kolejnych nabywców.
| Opis i rok wydania | Osady | Grunty |
|---|---|---|
| Dobra Krasienin, tom IV, 1883 | 32 | 860 mórg |
| Gmina Samoklęski, tom X, 1889 | 43 | 827 mórg |
Każde zestawienie ma własny kontekst i zakres. Różnicy między podanymi liczbami nie można bez dodatkowych dokumentów objaśnić samym przyrostem liczby mieszkańców. Oba opisy zgodnie łączą jednak kolonię z rozparcelowanymi dobrami Krasienin.
Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, tom IV, s. 614, hasło „Krasienin”; tom X, s. 253, hasło „Samoklęski”.
04 · Ludzie
Trzysta trzydzieści dwie osoby w 1905 roku
Według historycznego opisu zamieszczonego przez Gminę Niemce w 1905 roku kolonia Osówka, należąca wówczas do gminy Samoklęski, liczyła 30 budynków i 332 mieszkańców. Zestawienie podaje 288 rzymskokatolików, 32 Żydów oraz 12 luteranów. Powierzchnię gruntów określono na 440 dziesięcin.
To obraz społeczności z początku XX wieku, zapisany w ówczesnych kategoriach wyznaniowych. Za liczbami kryją się rodziny, sąsiedztwa i gospodarstwa, których dalszych losów można szukać w metrykach oraz domowych archiwach.
Źródło: Gmina Niemce – historyczny opis Osówki. Dane dotyczą roku 1905.
05 · Dokumenty i nazwa
Osówka, Ossówka i rodzinne metryki
W dawnych zestawieniach spotykamy pisownię Ossówka, podczas gdy współczesna nazwa to Osówka. Tom VIII opracowania Nazwy miejscowe Polski wyodrębnia naszą miejscowość jako Osówkę w gminie Niemce i odnotowuje między innymi zapis z 1921 roku, określający ją jako kolonię.
W poszukiwaniach rodzinnych pomocny jest zespół 35/1847/0 w Archiwum Państwowym w Lublinie: akta stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej w Krasieninie. Opis zespołu wymienia Osówkę wśród należących do niej miejscowości. Daty skrajne całego zespołu to 1810–1923; zakres zachowanych roczników trzeba sprawdzać dla poszczególnych ksiąg.
Źródła: Nazwy miejscowe Polski, tom VIII, s. 194, hasło „Osówka (5)”; Szukaj w Archiwach – zespół 35/1847/0.
06 · Wojna i pamięć
Nazwiska, za którymi stoją ludzkie losy
Gminna publikacja Ocalić od zapomnienia wymienia Sabinę Kuklównę „Jagienkę” z Osówki jako komendantkę gminną konspiracyjnego Zielonego Krzyża. Wątek ten pojawia się przy opisie organizowania kobiecej służby sanitarnej w marcu 1943 roku.
Ta sama kronika odnotowuje tragiczne wesele z listopada 1943 roku. U gospodarza Buckiego żandarmi z Lublina zatrzymali pana młodego, Stanisława Wójcika z Woli Krasienińskiej. Według zapisu nie wrócił do domu; źródło nie wyjaśnia jego dalszego losu.
Inny wymiar wojny pokazuje rodzinna relacja o Wacławie Kaźmierczaku, spisana przez Paulinę Kosik na podstawie opowieści Marianny Kosik. Przekaz opisuje powołanie do wojska pod koniec sierpnia 1939 roku, niewolę oraz przymusową pracę w niemieckim majątku.
Obok historii organizacji i działań wojennych są tu doświadczenia konkretnych rodzin: rozłąka, oczekiwanie na powrót i pamięć przekazywana kolejnym pokoleniom.
Źródło: Ocalić od zapomnienia, Niemce 2018: s. 47 – Zielony Krzyż; s. 63 – wesele w Osówce; s. 206 – „Mój pradziadek i II wojna światowa”, relacja rodzinna opracowana przez Paulinę Kosik.
07 · Oś czasu
Od pradawnych śladów do pamięci współczesnej wsi
- Okres wpływów rzymskichUżytkowanie dawnego cmentarzyska poświadczone znaleziskami archeologicznymi.
- 1869–1873Parcelacje dóbr Krasienin opisane w słowniku geograficznym.
- 1905Kolonia liczy 332 mieszkańców według opisu historycznego Gminy Niemce.
- 1921Osówka występuje w skorowidzu miejscowości jako kolonia.
- 1939–1945Wojna pozostawia ślad w losach i rodzinnych wspomnieniach mieszkańców.
- 2008 i 2020Przekazanie zapinek do UMCS, a następnie publikacja ich naukowego opracowania.
Historię Osówki można dziś poznawać przez zestawienie dokumentów z pamięcią rodzin. Fotografia domu, akt ślubu czy zapisana opowieść mogą dopowiedzieć to, czego nie pokazują dawne liczby i urzędowe nazwy.
Podstawy osi czasu: opracowania i dokumenty przywołane w sekcjach 02–06.
08 · Źródła
Gdzie szukaliśmy historii Osówki
- Gmina Niemce, „Osówka” – opis historyczny, dane z 1905 roku, układ przestrzenny oraz fotografie miejscowości.
- Aneta Kuzioła, „Nowe materiały z okresu wpływów rzymskich z Osówki, pow. lubelski”, „Wiadomości Archeologiczne” LXXI, 2020, s. 384–388; pełny tekst PDF.
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom IV, Warszawa 1883, s. 614 – hasło „Krasienin”, parcelacje i kolonia Ossówka.
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, tom X, Warszawa 1889, s. 253 – opis gminy Samoklęski i zestawienie gruntów kolonii.
- Nazwy miejscowe Polski. Historia. Pochodzenie. Zmiany, tom VIII, s. 194 – hasło „Osówka (5)”, gmina Niemce.
- Archiwum Państwowe w Lublinie, akta stanu cywilnego parafii w Krasieninie, zespół 35/1847/0 – opis zespołu i inwentarz ksiąg.
- Ocalić od zapomnienia, Niemce 2018, s. 47, 63 i 206 – zapisy kronikarskie oraz wspomnienie rodzinne.
Twoje rodzinne archiwum może dopisać kolejny rozdział
Masz zdjęcia dawnej Osówki, dokumenty dotyczące gospodarstwa albo wspomnienia bliskich? Warto zachować je z nazwiskami, przybliżoną datą i opisem miejsca. Takie szczegóły pomagają połączyć rodzinne opowieści z historią całej wsi.
Podziel się historią Osówki