Jakubowice Konińskie — historia
HISTORIE NASZYCH MIEJSCOWOŚCI · GMINA NIEMCE · LUBELSZCZYZNA
Z kart historii naszej małej ojczyzny
Jakubowice Konińskie – tajemnice XVI-wiecznego dworu i dzieje miejscowości
Nad doliną Ciemięgi stoi dwór, który pamięta czasy szlacheckich rodów, reformacji, konfiskaty majątku po powstaniu listopadowym i dramatycznego pożaru. Niewiele brakowało, aby ten zabytek zniknął bezpowrotnie. Poznaj historię Jakubowic Konińskich i miejsca, które udało się uratować.
01 · Najstarsze dzieje
Wieś nad Ciemięgą. Konińscy i ich rodzinne gniazdo
Jakubowice Konińskie leżą w gminie Niemce, w krajobrazie doliny rzeki Ciemięgi. Związek z okolicznymi polami, folwarkami i drogami prowadzącymi ku Lublinowi przez długie stulecia określał charakter tej miejscowości.
W XV wieku i na początku XVI stulecia była to jedna z rodowych siedzib Konińskich herbu Rawicz. Regionalne opracowanie „Lubelskie Klimaty” wymienia w źródłach Marcina Konińskiego w 1407 roku, Jakuba Konińskiego w 1477 roku oraz Pawła w 1506 roku. Są to wzmianki o właścicielach, nie zaś dowód, że wieś powstała dokładnie w którymś z tych lat.
Najtrwalszą pamiątką tej epoki stała się siedziba szlachecka. To właśnie od niej rozpoczyna się najbardziej niezwykła część opowieści o Jakubowicach.
02 · Budowla wyjątkowa w regionie
Nie zamek, lecz dwór obronny z pierwszej połowy XVI wieku
Dwór powstał w pierwszej połowie XVI wieku jako siedziba Konińskich. Narodowy Instytut Dziedzictwa opisuje go jako rzadki na Lubelszczyźnie przykład niewielkiego dworu obronnego, o cechach gotycko-renesansowych. Stoi na wysokiej krawędzi doliny Ciemięgi, w miejscu korzystnym zarówno dla reprezentacyjnej siedziby, jak i dla obserwacji okolicy.
Budynek ma dwie kondygnacje, piwnice i formę opartą na rzucie zbliżonym do kwadratu. Do jego wzniesienia wykorzystano cegłę oraz kamień. Zachowane partie murów, sklepienia kolebkowe i skarpa wzmacniająca narożnik przypominają o starszych, obronnych cechach siedziby. Późniejsze przebudowy nadały jej łagodniejszy, rezydencjonalny wygląd.
03 · Dawni właściciele
Od Konińskich do Łosiów – i ogrodów w stylu włoskim
W XVI wieku Anna z rodu Konińskich wniosła dobra do małżeństwa z Jerzym Czernym. W kolejnych stuleciach pojawili się tu Bełżeccy, a później Łosiowie z Gradkowa. Każda epoka pozostawiła swój ślad w historii dworu.
Na przełomie XVII i XVIII wieku Łosiowie prawdopodobnie powiększyli budowlę od frontu i otoczyli ją ogrodami w stylu „włoskim”. Regularne założenia ogrodowe, geometryczne podziały i tarasy miały podkreślać rangę rezydencji. To ciekawy przykład przejścia od obronnej siedziby do reprezentacyjnego domu ziemiańskiego.
Współczesne ogrody przy dworze są rekonstrukcją historycznej idei, a nie nietkniętym ogrodem z XVII wieku. Takie rozróżnienie ma znaczenie, bo pozwala docenić zarówno przeszłość miejsca, jak i pracę konserwatorów.
04 · Zagadka z dawnych przekazów
Czy w jakubowickim dworze działał zbór ariański?
W opisach zabytku powtarza się informacja, że w XVI lub XVII wieku mógł mieścić się tutaj zbór ariański, związany z ruchem braci polskich. Jest to interesująca opowieść o epoce reformacji na Lubelszczyźnie, ale istnieje ważne zastrzeżenie.
To tradycja, a nie udowodniony fakt. Ryszard Brykowski w artykule opublikowanym w „Ochronie Zabytków” w 1971 roku pisał o miejscowym przekazie i zaznaczał niedostatek dokumentów potwierdzających tę historię. Dlatego traktujmy ją jako zagadkę dla przyszłych badaczy, a nie pewnik.
05 · Burzliwy XIX wiek
Powstanie listopadowe, konfiskata i powrót do majątku
W 1797 roku Feliks Antoni Łoś sprzedał dobra Mikołajowi Mrozewiczowi, łowczemu sanockiemu. Majątek pozostawał w rękach tej rodziny przez ponad pół wieku, ale losy właścicieli skomplikowały wydarzenia po powstaniu listopadowym.
Ze względu na udział członków rodziny w powstaniu majątek na pewien czas skonfiskowano. Regionalne opracowania podają rok 1832, a następnie odzyskanie dóbr drogą kupna w 1838 roku. W latach 1838–1855 dwór kolejny raz przebudowano, nadając mu klasycyzujące elementy zewnętrzne.
Od połowy XIX wieku aż do 1928 roku majątek należał do Gawlikowskich. Także ta część dziejów przypomina, że losy niewielkiej podlubelskiej miejscowości były splecione z wielką historią kraju.
06 · Dramatyczna noc
20 maja 1966 roku. Pożar, który niemal wymazał zabytek z mapy
W 1928 roku dobra kupili Jan i Maria Szewczykowie. W okresie ich własności do frontu dworu dobudowano portyk z tarasem na piętrze. Po II wojnie światowej budynek pozostał w rękach rodziny.
W nocy 20 maja 1966 roku wybuchł pożar. Murowany, dwukondygnacyjny dwór został poważnie zniszczony. Jego stan zaniepokoił historyków architektury: budowlę częściowo rozebrano, a pozostałe mury przez lata trwały w stanie półruiny.
Historię pożaru opisał szczegółowo badacz zabytków Ryszard Brykowski w artykule „W sprawie dworu obronnego w Jakubowicach Końskich”, opublikowanym w 1971 roku. To dziś jedno z najciekawszych źródeł do poznania wyglądu budowli jeszcze przed katastrofą.
07 · Ocalenie zabytku
Jak ruina ponownie stała się dworem
Przełom nastąpił w latach 1985–1990, gdy ówczesny właściciel Wiesław Trumiński podjął odbudowę. Kolejne prace konserwatorskie przeprowadzono w latach 1997–1999, za czasów Anny i Kazimierza Gajków. Wraz z rewaloryzacją otoczenia odtworzono układ ogrodowy nawiązujący do dawnych ogrodów włoskich.
Dwór zaadaptowano na obiekt hotelowo-restauracyjny, znany jako „Dwór Anna”. Ważne jest to, że współczesny wygląd budynku łączy zabytkową substancję z elementami odbudowanymi i uzupełnionymi podczas prac konserwatorskich.
Prace przy zabytku zostały docenione: historia obiektu odnotowuje wyróżnienie ministra kultury za zieleń towarzyszącą dworowi w 1999 roku i Laur Konserwatorski 2000.
08 · Archiwalne fotografie i dokumenty
Jak wyglądał dwór przed pożarem? Zobacz prawdziwe zdjęcia z 1964 roku
Najcenniejsze dla naszej opowieści są fotografie wykonane przez J. Langdę w 1964 roku, czyli na dwa lata przed pożarem. Można je obejrzeć w opublikowanym w 1971 roku artykule Ryszarda Brykowskiego. Znajdują się tam również plany budowli i analiza jej dawnych partii.
1964 · ARCHIWUM NAUKOWEDwór przed pożaremFotografie J. Langdy z 1964 r. oraz artykuł Ryszarda Brykowskiego z 1971 r., s. 49–53. Zdjęcia w publikacji na stronach 49–50.Otwórz publikację PDF ↗
DOKUMENTACJA ZABYTKUNarodowy Instytut DziedzictwaOpis historyczny, architektoniczny i fotografie z 2010 r. w serwisie Zabytek.pl.Otwórz kartę zabytku ↗
FOTOGRAFIE WSPÓŁCZESNEGaleria zabytkuFotografie odrestaurowanego dworu udostępnione przez autorów w Wikimedia Commons. Daty i licencje na stronach plików.Zobacz galerię ↗
Uwaga: fotografie z 1964 roku są podlinkowane do publikacji naukowej, nie zostały skopiowane ani przedstawione jako zdjęcia na wolnej licencji. Zdjęcia z Wikimedia Commons mają osobne podpisy i informacje licencyjne.
09 · Pamięć w datach
Kalendarium Jakubowic Konińskich
W regionalnym opracowaniu wymieniany jest Marcin Koniński jako dziedzic.
Powstaje murowany dwór obronny Konińskich herbu Rawicz.
Przebudowy dworu i rozwój ogrodów typu włoskiego za czasów Łosiów.
Mikołaj Mrozewicz nabywa dobra od Feliksa Antoniego Łosia.
Konfiskata po powstaniu listopadowym, a następnie odzyskanie dóbr drogą kupna.
Przebudowa nadająca dworowi klasycyzujące cechy.
Przejęcie majątku przez Jana i Marię Szewczyków.
Fotografie dworu wykonane przez J. Langdę, zachowane w dokumentacji naukowej.
Pożar dworu i początek wieloletniego okresu zniszczenia.
Odbudowa prowadzona za czasów Wiesława Trumińskiego.
Rewaloryzacja dworu i otoczenia oraz odtworzenie ogrodów.
Laur Konserwatorski za prace przy zespole dworskim.
Nie tylko piękna fasada. Pod budynkiem znajdują się historyczne piwnice ze sklepieniami kolebkowymi.
Ogrody drugiego życia. Dzisiejsze założenie nawiązuje do historycznych ogrodów, lecz powstało podczas współczesnych prac rewaloryzacyjnych.
Ślad powstania. Konfiskata dóbr po 1830 roku przypomina o konsekwencjach udziału ziemiaństwa w walce o niepodległość.
Niepewna tajemnica. Opowieść o zborze ariańskim pozostaje lokalną tradycją wymagającą dalszych badań.
10 · Źródła i wspólne archiwum
Na jakich źródłach opiera się ta opowieść?
Najważniejsze informacje zestawiono na podstawie dokumentacji Narodowego Instytutu Dziedzictwa, artykułu naukowego z 1971 roku, regionalnego opracowania historii Jakubowic oraz informacji o konserwacji zabytku. Miejscowe przekazy oznaczono jako tradycję, a fotografie współczesne odróżniono od archiwalnych.
- Narodowy Instytut Dziedzictwa — karta zabytku „dwór”, Jakubowice Konińskie.
- Ryszard Brykowski, „W sprawie dworu obronnego w Jakubowicach Końskich”, „Ochrona Zabytków” 24 (1971), nr 1, s. 49–53.
- Lubelskie Klimaty — Jakubowice Konińskie, zarys dziejów i chronologia właścicieli.
- Lubelski Wojewódzki Konserwator Zabytków — rejestr zabytków, dwór A/352.
- Dwór Anna — historia powojennej rewaloryzacji i nagrody.
- Wikimedia Commons — fotografie dworu, licencje i atrybucja.
Masz dawne zdjęcie Jakubowic Konińskich?
Być może w domowym albumie zachowały się fotografie szkoły, dawnego dworu, zabudowań gospodarskich, dróg, sąsiadów albo rodzinnych uroczystości. Każdy podpisany obraz i każde wspomnienie mogą dołożyć kolejny fragment do naszej lokalnej historii. Publikację materiałów i sposób wskazania autora zawsze uzgadniamy z właścicielem.