Nowy Staw – od Nowego Stawku do powstańczej bitwy
Nowy Staw, położony w gminie Niemce, na skraju Lasów Kozłowieckich, jest jedną z tych miejscowości, których spokojny wygląd skrywa niezwykłą przeszłość. Wśród lasów, pól i dawnych dróg rozegrały się wydarzenia, które na trwałe zapisały się w historii Lubelszczyzny.
Najbardziej dramatycznym rozdziałem dziejów wsi była bitwa stoczona 25 września 1863 roku. Historia Nowego Stawu zaczyna się jednak znacznie wcześniej.
Nowy Stawek – początki miejscowości
Jednym z najstarszych znanych zapisów nazwy miejscowości jest Nowy Stawek z 1603 roku. Taką formę odnotowuje opracowanie historycznych nazw miejscowych. W kolejnych stuleciach pojawiały się również określenia Nowy Staw i Nowystawek.
Nazwa wiąże się językowo ze słowem „staw”, jednak bez dodatkowych źródeł trudno jednoznacznie wskazać konkretny zbiornik wodny, od którego mogła pochodzić.
Wieś rozwijała się w otoczeniu pól uprawnych i dużych kompleksów leśnych. Jej dzieje były związane z okolicznymi dobrami ziemskimi i rolniczym charakterem tej części Lubelszczyzny.
Ciekawostka: w zapisach sprzed wieków spotyka się różne wersje nazw tej samej miejscowości. Nie należy automatycznie traktować ich jako nazw odrębnych wsi – dawna pisownia nie była tak ustalona jak obecnie. Aby rozstrzygnąć pochodzenie nazwy Nowy Stawek, trzeba porównywać źródła historyczne, a nie kierować się jedynie współczesnym brzmieniem.
Nowy Staw w XIX wieku
W 1827 roku w Nowym Stawie znajdowało się 19 domów zamieszkanych przez 129 osób. Była to zatem niewielka, lecz ukształtowana już społeczność wiejska.
W dziewiętnastowiecznym „Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego” miejscowość została opisana jako wieś należąca do dóbr Kozłówka, leżąca w ówczesnym powiecie lubartowskim, gminie Niemce i parafii Dys.
W opisie wymieniono 17 osad oraz 375 mórg ziemi. Dane te przypominają, jak duże znaczenie miały w życiu mieszkańców rolnictwo, ziemia i związki z okolicznymi majątkami.
Co oznaczała dawna „morga”? Była historyczną jednostką powierzchni gruntów, której wielkość zależała od czasu i miejsca. Dlatego podanych w starych dokumentach 375 mórg nie warto przeliczać na dzisiejsze hektary bez ustalenia, jakiej odmiany miary użyto.
25 września 1863 roku – bitwa pod Nowym Stawem
Najważniejsze wydarzenie w historii miejscowości nastąpiło podczas powstania styczniowego.
We wrześniu 1863 roku przez Lubelszczyznę przemieszczały się oddziały powstańcze, próbujące uniknąć rosyjskiego pościgu. Jednym z nich był oddział „Ćwieków”, związany z Kajetanem Cieszkowskim, a podczas walk pod Nowym Stawem dowodzony przez majora Walerego Kozłowskiego.
Po wyczerpującym marszu przez okolice Łęcznej, Zawieprzyc i Niemiec powstańcy zatrzymali się na odpoczynek w rejonie Nowego Stawu i Nasutowa.
Żołnierze przygotowywali posiłek, gdy niespodziewanie pojawiły się oddziały rosyjskie. Najpierw nadciągnęli Kozacy, a następnie piechota wspierana przez artylerię.
Powstańcy stawili zdecydowany opór. Początkowo skutecznie odpierali ataki przeciwnika. Sytuację zmieniło jednak użycie rosyjskich dział. Ostrzał zmusił polski oddział do wycofania się w kierunku okolicznych miejscowości i Lasów Kozłowieckich.
Według różnych opracowań w walce poległo około 13–15 powstańców. Część żołnierzy została ranna, a niektórzy trafili do niewoli.
Wydarzenia te sprawiły, że nazwa Nowy Staw na trwałe związała się z historią powstania styczniowego na Lubelszczyźnie.
Ciekawostki z bitwy – Brzeziny, „Ćwieki” i leśne drogi
Bitwa pod Brzezinami – druga nazwa starcia
W relacjach i opracowaniach historycznych spotykamy również nazwę „bitwa pod Brzezinami”. Chodzi o wydarzenie z 25 września 1863 roku opisywane także jako potyczka pod Nowym Stawem. To ważny trop dla osób przeszukujących archiwa: jedno wydarzenie bywa notowane pod więcej niż jedną nazwą.
Skąd wzięła się nazwa „Ćwieki”?
Określenie „Ćwieki” wywodzono od przydomka Kajetana Cieszkowskiego „Ćwieka”, ziemianina z pobliskiego Starościna i organizatora oddziałów powstańczych. Według opisu Fundacji Niepodległości Cieszkowski finansował wyposażenie i szkolenie żołnierzy, a gdy wymagała tego sytuacja bojowa, dowodzenie przekazywał doświadczonym oficerom.
Emilia Cieszkowska – kobieta w historii oddziału
Historia „Ćwieków” nie jest wyłącznie opowieścią o dowódcach. W historycznej relacji Fundacji Niepodległości pojawia się Emilia Cieszkowska, żona Kajetana, związana z organizacją jednolitego umundurowania oraz działalnością kurierską. To przypomnienie, że kobiety pełniły ważne role w zapleczu konspiracji i powstania.
Trzy armaty i rzeka Ciemięga
Według opracowania stowarzyszenia Wspólna Przyszłość walczące strony rozdzielała Ciemięga, a Rosjanie otrzymali wsparcie artyleryjskie w postaci trzech dział. Po odparciu pierwszego natarcia powstańcy, ostrzeliwani przez artylerię, musieli się wycofać. Jedna z relacji podaje, że rozdzielili się na trzy grupy i odchodzili w kierunku Wólki Krasienińskiej.
Odtworzenie wszystkich szczegółów walk jest trudne: źródła różnią się m.in. w szacunkach strat i liczebności przeciwnika. Dlatego liczby w historycznych relacjach warto traktować jako ustalenia autorów, a nie zawsze bezsporne fakty.
Czytaj opis bitwy Fundacji Niepodległości oraz opracowanie i fotografie miejsca pamięci – Wspólna Przyszłość.
Mogiły powstańcze – świadectwo poświęcenia
Na skraju lasu w Nowym Stawie znajduje się historyczny cmentarz powstańczy. Według opisu miejsc pamięci opublikowanego przez Kancelarię Prezydenta RP mieści on pięć zbiorowych mogił, w których pochowano prawdopodobnie trzynastu uczestników powstania styczniowego.
To wyjątkowe miejsce pamięci, związane z ludźmi, którzy walczyli o niepodległość Polski w czasach, kiedy państwo polskie nie istniało na mapie Europy.
Mogiły są także świadectwem historii lokalnej – wydarzeń, które rozgrywały się nie w wielkich miastach, lecz pośród pól i lasów niewielkich miejscowości.
Ciekawostka archiwalna: mogiły powstańców w Nowym Stawie są wymienione w wojewódzkiej ewidencji zabytków. W dokumentach gminnych ich lokalizację opisuje się jako północną część wsi, poza zabudową, na skraju lasu. Oznacza to, że pamięć o tym miejscu jest utrwalona nie tylko w opowieściach mieszkańców, lecz także w dokumentacji konserwatorskiej.
Zobacz autentyczne zdjęcia mogił: galeria miejsca pamięci na stronie Wspólna Przyszłość oraz karta obiektu w serwisie Zabytek.pl. Zdjęć z tych stron nie kopiujemy bez sprawdzenia praw do publikacji.
Nowy Staw w XX wieku
Dane ze spisu powszechnego z 1921 roku wskazują, że Nowy Staw liczył 207 mieszkańców i 31 budynków mieszkalnych.
Po II wojnie światowej miejscowość nadal zachowywała niewielką skalę. Według danych zestawionych w opracowaniu naukowym w 1950 roku mieszkało tutaj 198 osób, natomiast w 2002 roku – 195.
Na przestrzeni dziesięcioleci zmieniały się warunki życia, rodzaje wykonywanej pracy i wygląd zabudowy, ale bliskość Lasów Kozłowieckich pozostała jedną z najbardziej charakterystycznych cech wsi.
Warto porównać: w 1827 roku odnotowano 129 mieszkańców w 19 domach, a w 1921 roku – 207 mieszkańców w 31 budynkach mieszkalnych. Obydwa zapisy pokazują, że Nowy Staw pozostawał niewielką wsią, choć liczba mieszkańców w tym czasie wzrosła. Przy interpretacji danych należy pamiętać, że dawne spisy mogły stosować odmienne kryteria.
Lasy Kozłowieckie – przyrodniczy skarb Nowego Stawu
Nowy Staw jest związany z jednym z najcenniejszych kompleksów leśnych okolic Lublina.
W 1990 roku powołano Kozłowiecki Park Krajobrazowy, obejmujący również obszary Nowego Stawu. Jego celem jest ochrona przyrody, krajobrazu oraz walorów historycznych i kulturowych tego terenu.
Leśne drogi, rozległe drzewostany oraz malownicze zakątki sprawiają, że okolice wsi przyciągają miłośników spacerów i wycieczek rowerowych.
To również miejsce, gdzie przyroda i historia spotykają się w wyjątkowy sposób. Niedaleko tras prowadzących przez las znajduje się cmentarz powstańców z 1863 roku.
Nie tylko historia: Lasy Kozłowieckie są miejscem, w którym zachowały się naturalne i półnaturalne zbiorowiska leśne. Wiosną można tu zobaczyć m.in. dywany zawilców, a przez cały rok poznawać różnorodność krajobrazu na szlakach spacerowych.
Pamięć, która przetrwała pokolenia
Bitwa pod Nowym Stawem nie została zapomniana. Mieszkańcy okolicy, lokalne organizacje, rekonstruktorzy historyczni i przedstawiciele samorządu uczestniczą w uroczystościach upamiętniających poległych.
W 2013 roku obchodzono 150. rocznicę potyczki. W 2025 roku, podczas obchodów 162. rocznicy, przy mogiłach powstańczych odbyły się uroczystości religijne i patriotyczne oraz historyczna inscenizacja.
W ten sposób historia sprzed ponad półtora wieku nadal pozostaje częścią lokalnej tożsamości.
Wielopokoleniowa pamięć: program 150. rocznicy obejmował m.in. apel poległych, inscenizację historyczną, grę terenową dla młodzieży i powstańczą kuchnię polową. Z kolei w 2023 roku w gminie zorganizowano kolejną rekonstrukcję potyczki. To sposób przekazywania lokalnej historii młodszym pokoleniom – nie tylko za pomocą podręczników, ale również spotkań w miejscach wydarzeń.
Nowy Staw – mała miejscowość, wielka historia
Nowy Staw nie potrzebuje monumentalnych zamków ani wielkich zabytków, aby zasługiwać na miejsce w historii regionu.
Ma własną, wielowiekową przeszłość, pamięć o dawnych mieszkańcach, związki z dobrami Kozłówka oraz szczególne miejsce związane z walką o wolność Polski.
Warto czasem zatrzymać się na skraju Lasów Kozłowieckich i pomyśleć o tych, którzy przemierzali tutejsze drogi przed nami.
Bo historia małych miejscowości jest częścią wielkiej historii Polski. I zasługuje na to, by ją ocalić od zapomnienia.
Z naszego archiwum
Przeczytaj także wcześniejszą publikację TELE TECHNIKA:
1863–2013. Obchody 150. rocznicy potyczki pod Nowym Stawem koło Lublina.
Źródła historyczne
- „Nazwy miejscowe Polski” – opracowanie Instytutu Języka Polskiego PAN.
- „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”.
- GUS – Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, spis z 1921 roku.
- Kancelaria Prezydenta RP – Miejsca pamięci powstania styczniowego na Lubelszczyźnie.
- Fundacja Niepodległości – opis bitwy pod Nowym Stawem (Brzezinami) oraz relacja z 162. rocznicy.
- Stowarzyszenie Wspólna Przyszłość – Potyczka pod Nowym Stawem.
- Wojewódzka ewidencja zabytków – powiat lubelski, poz. 163: Mogiły powstańców 1863 r..
- Narodowy Instytut Dziedzictwa – karta mogiły powstańców w Nowym Stawie.
- Monika Wesołowska – opracowanie dotyczące przemian przestrzennych wsi.
Artykuł z cyklu „Historie naszych miejscowości” – TELE TECHNIKA, Lublin i okolice.