Dziuchów – niewielka miejscowość z własną historią

Dziuchów należy dziś do gminy Niemce w powiecie lubelskim.
Na pierwszy rzut oka może wydawać się jedną z wielu spokojnych miejscowości otoczonych polami i sadami. Jednak za współczesnym krajobrazem kryją się dzieje dawnego folwarku, zmiany granic administracyjnych, praca kolejnych pokoleń gospodarzy oraz niezwykłe świadectwo odwagi z okresu niemieckiej okupacji.
Historię tę można odtworzyć z dokumentów statystycznych, wojennych relacji i rodzinnych wspomnień.
Każde z tych źródeł pokazuje inny fragment przeszłości, dlatego warto czytać je razem, oddzielając fakty potwierdzone od tego, czego jeszcze nie udało się ustalić.

Od folwarku do miejscowości

Najważniejsze zachowane dane z początku XX wieku pochodzą z Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z 1921 roku.
Dziuchów został wówczas odnotowany jako folwark, a nie jako wieś o takiej samej strukturze jak dzisiaj.

Wymieniono dwa budynki mieszkalne i 46 mieszkańców.
To bardzo konkretna wskazówka o wielkości ówczesnej osady: jej życie skupiało się prawdopodobnie wokół niewielkiego zespołu gospodarczego i zamieszkujących go rodzin.
Sam spis nie pozwala jednak odtworzyć planu zabudowań ani wymienić wszystkich osób pracujących w majątku.

Warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden szczegół. W 1921 roku Dziuchów figurował w gminie Wólka, choć współcześnie należy do gminy Niemce.
Zmiana administracyjna przypomina, że obecne granice nie zawsze odpowiadają dawnemu podziałowi. Odtwarzając historię miejscowości, należy więc zaglądać również do dokumentów dawnej gminy Wólka i właściwych dla niej urzędów.
To właśnie tam mogą znajdować się brakujące akta gruntowe, podatkowe czy meldunkowe.

Jak mogło wyglądać życie przy dawnym folwarku

Gospodarstwo folwarczne było miejscem, w którym prace zmieniały się wraz z porami roku.
Wiosną przygotowywano ziemię, wysiewano zboża i naprawiano narzędzia; latem koszono trawy oraz zbierano plony; jesień przeznaczano na wykopki i zabezpieczanie zapasów, a zimę na młócenie, obrządek zwierząt i prace w obejściu.
Tak wyglądał typowy rytm życia gospodarczego na Lubelszczyźnie na przełomie XIX i XX wieku.
Nie mamy jednak dokumentu pozwalającego stwierdzić, że konkretny budynek czy przedstawione na ilustracji urządzenie znajdowały się właśnie w Dziuchowie.

Niewielka liczba mieszkańców odnotowana w 1921 roku sprawia, że warto szukać dziejów poszczególnych rodzin.
Nazwiska zapisane w metrykach parafialnych, aktach ziemskich, spisach ludności i wspomnieniach mogą powiedzieć więcej o dawnym Dziuchowie niż ogólny opis folwarku.
Być może przechowały się fotografie zabudowań, dokumenty parcelacyjne lub wspomnienia dotyczące przebiegu najstarszych dróg. Ich odnalezienie pozwoli w przyszłości uzupełnić tę część opowieści.

II wojna światowa – dom, który stał się schronieniem

Najbardziej poruszająca karta historii Dziuchowa wiąże się z Kajetanem i Bronisławą Patyrami.
Podczas niemieckiej okupacji udzielili oni schronienia żydowskiemu lekarzowi Józefowi Jabłońskiemu, ukrywającemu się pod przybranym nazwiskiem Bogdan Kalinowski.
W realiach okupacyjnej Polski pomoc udzielana Żydom wiązała się ze śmiertelnym zagrożeniem dla udzielających schronienia i ich rodzin.
Decyzja mieszkańców niewielkiej miejscowości nabiera więc szczególnego znaczenia: była nie tylko gestem życzliwości, lecz świadomym podjęciem bardzo poważnego ryzyka.

Nie jest to historia oparta wyłącznie na późniejszej tradycji ustnej.
Zachowały się listy Józefa Jabłońskiego z grudnia 1942 roku, w których opisywał pobyt u gospodarzy, codzienność w ich domu oraz atmosferę zbliżających się świąt.
Takie osobiste świadectwo jest niezwykle cenne.
Pozwala spojrzeć na wydarzenia oczami osoby, która otrzymała pomoc, i dostrzec, że w czasie wojny zwykłe rodzinne życie, rozmowy, posiłki i obecność domowników mogły mieć dla ukrywającego się człowieka ogromne znaczenie.

Kajetan Patyra i działalność konspiracyjna

Wątki historii Patyrów prowadzą również do ruchu oporu na Lubelszczyźnie.
W relacjach związanych z Batalionami Chłopskimi pojawia się Kajetan Patyra oraz łączniczka Natalia Stachura, która przekazywała meldunki.

Wartość tych świadectw polega na pokazaniu, że wojna docierała nie tylko do dużych miast i pól bitew, ale także do małych miejscowości, przez które przechodziły wiadomości, ludzie i pomoc dla potrzebujących. Szczegółowe odtworzenie miejscowej struktury konspiracyjnej wymaga dalszego porównania relacji z dokumentami archiwalnymi.

1996 – uhonorowanie Sprawiedliwych

Po wielu latach od zakończenia wojny pomoc udzielona Józefowi Jabłońskiemu została upamiętniona.
W 1996 roku Kajetan i Bronisława Patyrowie otrzymali tytuł Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Wyróżnienie to przypomina o ludziach, którzy z narażeniem życia ratowali Żydów podczas Zagłady.
Dla historii Dziuchowa jest to wydarzenie o wyjątkowym znaczeniu: losy jednej rodziny zostały wpisane w pamięć o odwadze i solidarności wykraczającą daleko poza granice miejscowości.

Wspominając Patyrów, warto zachować także pamięć o ocalonym lekarzu.
Józef Jabłoński, posługujący się w ukryciu nazwiskiem Bogdan Kalinowski, nie pozostawił po sobie jedynie urzędowego śladu.
Jego listy pozwalają dostrzec człowieka, który w trudnych czasach znalazł schronienie i mógł opisać ludzi udzielających mu pomocy.
Historia ta zasługuje w naszym projekcie na szczególne miejsce i dalsze badania.

Dziuchów sadów i gospodarstw

Powojenne dziesięciolecia zmieniały oblicze wsi na całej Lubelszczyźnie.
Mechanizacja rolnictwa, rozwój dróg, nowe metody uprawy i stopniowe przekształcenia gospodarstw sprawiły, że dawny krajobraz folwarczny ustąpił miejsca współczesnym gospodarstwom rodzinnym.
Dziuchów kojarzony jest dziś również z sadownictwem, charakterystycznym dla wielu miejscowości gminy Niemce.
Związki okolicy z uprawą owoców widać choćby w lokalnych inicjatywach poświęconych kwitnącym sadom.

Sad jest miejscem szczególnym, bo łączy pracę człowieka z rytmem przyrody.
Wiosenne kwitnienie, ochrona drzew przed przymrozkami, pielęgnacja owoców i jesienne zbiory wymagają wiedzy zdobywanej przez lata.
Historia sadownictwa w Dziuchowie to temat, który warto jeszcze rozwinąć na podstawie wspomnień samych gospodarzy: kiedy zakładano pierwsze większe sady, jakie odmiany uprawiano i jak zmieniał się sposób sprzedaży owoców?
Odpowiedzi na te pytania są częścią lokalnej historii równie ważną jak urzędowe daty.

Dziuchów dzisiaj i pamięć o mieszkańcach

Dzisiejszy Dziuchów jest częścią gminy Niemce i pozostaje związany z okolicznymi miejscowościami przez drogi, codzienne sprawy mieszkańców i lokalną komunikację. W grudniu 2021 roku uruchomiono gminne połączenie autobusowe prowadzące m.in. przez Swobodę i Dziuchów, o czym informowały publikacje samorządowe. Takie drobne z pozoru fakty pokazują, że historia miejscowości nie zakończyła się wraz z likwidacją dawnego folwarku. Trwa nadal, w zmieniających się potrzebach ludzi i w ich związkach z sąsiednimi wsiami.

Dziuchów ma w tej opowieści dwa bardzo wyraźne oblicza. Pierwszym jest historia pracy na ziemi i przemian wiejskiego krajobrazu. Drugim – pamięć o konkretnych mieszkańcach, których postawa w latach okupacji pozwala mówić o Dziuchowie także jako o miejscu odwagi. Zachowane listy i wyróżnienie Patyrów nadają tej niewielkiej miejscowości miejsce w szerszej historii Polski i Europy.

Ocalić od zapomnienia

Nie wszystkie dzieje Dziuchowa zostały jeszcze opowiedziane. Nadal poszukujemy wiadomości o właścicielach dawnego folwarku, historycznych nazwach pól, najstarszych gospodarstwach, fotografiach rodzinnych, dokumentach, mapach i wspomnieniach mieszkańców. Szczególnie cenne byłyby relacje o okresie międzywojennym, wojnie, pierwszych powojennych latach oraz rozwoju miejscowego sadownictwa. Każda zachowana fotografia czy opowieść może dopowiedzieć fragment historii, którego nie ma w urzędowych aktach. Zapraszamy do wspólnego tworzenia naszego katalogu „Historie naszych miejscowości”, bo najważniejsze jest to, aby pamięć o ludziach i miejscach nie zniknęła wraz z upływem czasu.