01 · Początki

Zanim powstała wieś

Dys leży w gminie Niemce, w sąsiedztwie Lublina i doliny Ciemięgi. Krajobraz pól, wzgórz i dolin towarzyszył mieszkańcom przez stulecia, lecz historia osadnictwa w tej okolicy zaczęła się znacznie wcześniej niż średniowieczne zapisy.

W państwowej ewidencji zabytków archeologicznych figurują na terenie Dysa stanowiska określane jako osady z epoki kamienia, a także ślady osadnictwa średniowiecznego. Nie oznacza to, że dzisiejsza wieś istnieje nieprzerwanie od epoki kamienia. Świadczy natomiast o tym, że teren był wykorzystywany przez ludzi na przestrzeni różnych epok.

02 · Dawna nazwa

Dyss – nazwa, którą zapisano inaczej

W opracowaniu historycznym miejscowej parafii można znaleźć dawną formę nazwy: „Dyss”. Według tej lokalnej tradycji łączy się ją z rodem Dyssów herbu Jelita, wymienianym jako właściciele okolicznych dóbr. To ciekawy ślad, ale etymologię nazwy należy traktować jako przekaz lokalny, nie jako ostatecznie rozstrzygnięty wynik badań językoznawczych.

Parafialna kronika podaje również, że w latach 1415–1420 w dokumentach pojawiał się Wacław, zwany Więckiem, jako wójt Dysa. Z kolei w 1450 roku miejscowość miała otrzymać prawo średzkie. Był to model organizacji wsi i jej sądownictwa – nie oznaczał nadania Dysowi praw miejskich.

03 · Zabytkowa świątynia

Kościół św. Jana Chrzciciela – świadek wieków

Tradycyjna data utworzenia parafii w Dysie to 1381 rok. Taką datę podaje Archidiecezja Lubelska, wyjaśniając zarazem, że początki parafii określane są w źródłach szerzej – od końca XIV do początku XV wieku. Pierwotna świątynia była drewniana.

Obecny murowany kościół jest budowlą historycznie wielowarstwową. Jego zasadnicze partie i przebudowy wiążą się z późnym średniowieczem, XVI i XVII stuleciem; w kościele odnajdziemy elementy późnorenesansowe, w tym charakterystyczne dekoracje sklepień typu lubelskiego. Miejscowa historia parafii dopuszcza udział znanego muratora Jana Wolffa przy przebudowie po 1610 roku – jest to jednak przypuszczenie, a nie potwierdzone autorstwo.

W roku 1781 kościelna wieża otrzymała nowy hełm, a w 1788 roku miała miejsce ponowna konsekracja świątyni. Z zespołem kościelnym związana jest również XIX-wieczna dzwonnica-brama, a także ogrodzenie i zabytkowy drzewostan. Cały zespół objęto ochroną konserwatorską – wpis A/564.

Nie tylko mury opowiadają tę historię: wnętrze kryje rokokową chrzcielnicę z drugiej połowy XVIII wieku oraz późnobarokowe stalle. Ich dokumentację udostępnia diecezjalny serwis poświęcony zabytkom sakralnym.

04 · Dzieje majątków

Szlachecki Dys, reformacja i Anna Stanisławska

Dys przez wieki był związany z dobrami szlacheckimi, a w jego dziejach pojawiają się nazwiska właścicieli i fundatorów. Na przełomie XVI i XVII wieku, w czasie rządów rodziny Szamotulskich, miejscowy kościół znalazł się w rękach protestantów. Archidiecezja Lubelska potwierdza ten epizod; parafialna tradycja wiąże powrót katolickiego duchowieństwa z rokiem 1610.

Jedną z najbardziej interesujących postaci związanych z historią Dysa jest Anna Stanisławska-Zbąska, uznawana za jedną z pierwszych polskich poetek. Według opracowania parafialnego była właścicielką tutejszych dóbr pod koniec XVII wieku i przyczyniła się do ponownego uposażenia kościoła. Parafia wspomina też o zachowanych w zakrystii portretach dobrodziejek świątyni.

Na początku XVIII wieku kolejną ważną patronką parafii była Jadwiga Niemyska. Źródła kościelne podają, że dzięki niej opieka nad parafią została związana z lubelskimi misjonarzami. Historia wsi splatała się potem z rozległymi dobrami skupionymi wokół Kozłówki.

05 · Dwór

Bernatówka – dwór nad doliną Ciemięgi

Jednym z najciekawszych zabytków Dysa jest zespół dworski zwany Bernatówką. Według opracowania „Dwory i Pałace Polski” w końcu XVIII wieku powstało tu dziedziczne sołectwo i folwark związany z rodziną Bernattów. Na miejscu wcześniejszego drewnianego dworku około 1903 roku wzniesiono murowany budynek z kolumnowym portykiem i balkonem.

Położenie dworu, na wyniesieniu nad doliną rzeki Ciemięgi, sprawiało, że był wyraźnym elementem miejscowego krajobrazu. Zespół Bernatówki – wraz z otaczającym drzewostanem – figuruje w rejestrze zabytków pod numerem A/974.

Z historią dworu wiążą się także trudne lata II wojny światowej. W opublikowanych wspomnieniach pojawiają się informacje o niemieckim posterunku żandarmerii i przymusowej pracy Żydów przy jednym z majątków we wsi. Ten fragment dziejów zasługuje na dalszą, osobną kwerendę archiwalną.

06 · Miejsca pamięci

Cmentarz, kapliczki i pamięć pokoleń

Obok zespołu kościelnego znajduje się historyczny cmentarz parafialny. Rejestr zabytków datuje go na początek XIX wieku i ujmuje pod numerem A/937; opracowanie parafialne wskazuje wcześniejsze korzenie miejscowego miejsca pochówku. Najstarsze zachowane nagrobki są świadectwem historii rodzin i mieszkańców parafii.

W lokalnej historii zapisano również pamięć o duchownych represjonowanych za działalność patriotyczną w XIX wieku, m.in. w związku z powstaniem styczniowym. Rozsiane po okolicy kapliczki i krzyże przydrożne także tworzą mapę pamięci dawnych mieszkańców.

08 · Ciekawostki i chronologia

Pięć rzeczy, które warto zapamiętać